Uuksun harjandeh

Uuksun harjandeh
Harjandeh Kalattomatalemmet-järven čupul
kategourii — Kanzoinväline luonnonsuojeluliitto — III (Luonnon mustomerki)
Piätiijot
Pinduala	1 245,4
Perustandupäivy	1984 vuozi
Sijoittumine
61°36′20″ с. ш. 31°48′15″ в. д.
Mua	Ven'anmua
Aloveh	Karjalan tazavaldu
Piiri	Suojärven piiri, Pitkänrannan piiri
Lähimäine linnu	Pitkyrandu
Uuksun harjandeh
Uuksun harjandeh
Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Uuksun harjandeh (ven. У́ксинский оз, ven. Уксинская озовая гряда) on kahten-kolmen harjandehen parallelisistiemu, niilöin korgevus on 10−20 metrii, se on Karjalan tazavallan Suojärven da Pitkänrannan piirilöis. Se on sulanuzien jiätikkövezien toimindas roinnuh ezimerki, se oli jälgimäzen jiätikön sulandan aigah 13 tuhattu vuottu tagaperin. Se on geomorfolougine luonnon mustomerki alovehellizen merkičyksenke.

Kuvailu

Nygözen Luadogan koillis-rannikon alovehel jälgimäzen jiätikön nevskoin kavven aigah oli roinnuhes morfovestokuvien kompleksu, kudai levii luodehen čurah Luadogan järvie myöte. Reljefan toine toizes kiiniolijat vezi-jiätikön muodoloi (harjandehii, morienoi, virran alangoloi, fl'uviogl'acializii del'toi da muuloi) kačotah kui vezi-jiätikkömagistrualisistiemoi. Uuksun vezi-jiätikkömagistrali on eräs nelläs magistralilois, kudai muvvostau Luadogan koillis-rannikon geomorfolougien. Uuksun magistralin kogonaine piduhus on 150 kilometrii.

Tämän magistralin päivännouzuoza algavuu Suomen rajaspäi, a päivänlaskun oza — Jalonvaaraspäi. Ozat levitäh parallelizesti nelläs kuvvele kilometrile. Pohjazes ozas (Louhijärvie pohjazemba) magistralis on enimyölleh harjandehii, kudamii leikatah fl'uviogl'acializet alangot — pliittumuodohizet kohonnuot massiivat, kudamii rajoitetah kolme-nellimetrihizet pordahat. Alangoloin pinnas on d'unua da termokarstutrattiloi. Moizii alangoloi on Sarijärven, Säksjärven čupul da Raikonkosken ymbäristöl.

Louhijärves Uuksunjovessah siestimu luadiu vaigien reljefan. Keskusharjandehes on vierinkivie, mis nägyy harjandehsistieman luja erouzii sen muvvostundan jälgimäzenny kavvennu. Keskusharjandehien ližäkse on liittyjii pienii, levinnyzii ei-korgieloi harjandehii. Uuksunjoven čupul on poikkinazii harjandehii, net yhtistetäh kaksi libo kolme pitkinpuolizii harjandehii. Magistrali leviey Tulemajoven alavuossah. Eräs harjandeh, kudai on 6-8 kilometrii piduhuttu da 10−15 metrii korgevuttu, on Koverin kylässäh. Päivänlaskupuoleh sit harjandehespäi on lačču-aldohine fl’uviogl’acialine del’tu, kudai on 1,5−2 kilometrii levevytty, se on sistieman leskendukohtu Baltiekan jiätikköjärveh.

Keskuspuoles harjandehis on vaiku vierinkivie (gabbrojidua, granitojidua, slancua da graniitturapakivie. Fl’uviogl’acialine del’tu oli roinnuhes kahten harjandehen yhtyndykohtal da sit on hiekkumaterjualua.

Roinduolot

Uuksun magistarlin olendu liittyy tektounizih rikkovuksih da hallelmuksih. Reljefas se nägyy depressieloinnu, niilöin levevys on 4−5 kilometrissäh da syvys on 50−70 metrii.

Konzu nevskoi jiätikkö oli liikkumatoi, hallelmusalovehtu pitkin jiäs rodih hallelumustu. Sie oli jiätikön reunuoza, sendäh jiän vägi ei olluh suuri da ei olluh enämbiä 50−60 metrii. Vezijagamien sulettuu sulaviet kannettih hallelmusmaterjualoi roittuloih hallelmuksih. Enzikse oli roinnuhes keskusharjandeh. Myöhembä senke parallelizesti roittih bokkuharjandehet. Hallelmuksien levevys sih aigah oli 2−3 kilometrii, keskuharjandehtu myöte meni sulavezien kovin virdu, sendäh siepäi hiekkumaterjualu oli vietty iäre da se azetui sivupuolile. Moizes keskusharjandehen sulavezien valundas rodih se, ku sit on enimyölleh vierinkivie.

Fl’uviogl’acializet sulaviezien luajitut kounusat da del’tat (Raikosken stansien čupul, Luopasjärven, Säksjärven čupul da Uuksunjogie suvemba) oli roittuhes tektounizien depressieloin yhtyndykohtis, niilöin mugah menöy Uuksun vezi-jiätikkömagistrali, hallelmuksien yhtes. Fl’uviogl’acializien alangoloin sivupuolil jiän kogonah sulettuu oli roittuhes pordahat 5−6 metrii.

Suojelu

Sistieman suojeltavu keskusoza on Pitkänrannan piiris (Kiviojan mečänhoidoala, kvartualat 7, 8, 24, 25, 46) da Suojärven piiris (Käsnäsellän mečänhoidoala, kvartualat 112, 113, 114, 140, 141, 158, 159), 10 kilometrii liideheh Pitkäsrannaspäi Louhijärven ymbäristöl da se on läs 1500 gektuarua.

Suojeltavas ozas on kielletty louhindu, perustehellizien rakenduksien nostandu, mečän kuadamine da tulirobl’oloin poltamine. Suau käyttiä alovehtu rekriaciitarkoituksih, tiedotutkimuksih, ekskursieloin piendäh, radiolougizih tutkimuksih.

Vuvvennu 2022 ven. «Ладога-Трофи»-avtokilbu meni suojeltavien luonnonalovehien lähäl. Paikallizet eläjät pahoiteltihes sen periä da Käsnäsellän mečänhoidoalan ruadajat piettih tarkastus Suojärven piiris da löyttih mašinoin jälgii järvilöin rannikkoalovehil, pandih tallele meččyleviteksen, sammalen da toizien meččyresursoin rikkomizen. Karjalan luonnonvaroin ministerstvu da luonnonsuojelun prokuratuuru pandih rattahile dielon avtokilvan luadijoi vastah da miärättih štruaffu. Kilvan luadijois huavatah suaja enämbi 3,5 miljonua rubl’ua luonnon rikkomizes.

Huomavukset

Kirjalližus

• Ильин В. А. Морфоскульптуры / Ильин В. А., Лак Г. Ц., Лукашов А. Д. … [и др.] // Ладожское озеро (развитие рельефа и условия формирования четвертичного покрова котловины) / Отв. ред. Г. С. Бискэ. — Петрозаводск : Карелия, 1978. — С. 20—40.
• Ильин В. А. Условия образования магистральных водно-ледниковых систем // Ладожское озеро (развитие рельефа и условия формирования четвертичного покрова котловины) / Отв. ред. Г. С. Бискэ. — Петрозаводск : Карелия, 1978. — С. 66—68.
• Хохлова Т. Ю.. Особо охраняемые природные территории Карелии / Хохлова Т. Ю., Антипин В. К., Токарев П. Н.. — Петрозаводск : Карельский научый центр РАН, 2000. — 311 с. — ISBN 5-9274-0003-5.
• Макарихин В. В.. Геологические памятники природы Карелии / Макарихин В. В., Медведев П. В., Рычанчик Д. В.. — Петрозаводск : Карелия, 2006. — 188 с. — ISBN 5-7545-1541-3.
• Уксинская озовая гряда [Электронный ресурс] // ООПТ России / ФГБУ "ААНИИ". — 2016.